üzüm bakımı nasıl yapılır
Sulama
Vitis vinifera (üzüm), kök bölgesinin tamamen kurumasına izin verilmeden, ama asla su birikintisi oluşmadan nemli tutulmalıdır. Saksıda yetişen üzüm asma, büyüme mevsiminde (nisan-eylül) düzenli sulama ister; kışın ise toprak neredeyse kuruyana kadar bekleyin. Kök çürüğü en sık görülen sorundur, bu yüzden tabanı açık, drenajlı bir saksı kullanın. Yaprak ve meyve sulamaktan kaçının, suyu toprağa dökün.
Bugün suya ihtiyacı var mı?
Parmağınızı toprağa 3-4 cm sokun. Üst kısım kuru ve toz gibiyse sulama zamanı gelmiştir. Saksının ağırlığını da kontrol edin: sulanmış saksı belirgin şekilde ağırdır, kuru saksı hafiftir. Toprak hâlâ nemliyse bir iki gün bekleyin.
Meyve tutumu ve tatlanma dönemi olan temmuz-ağustosta sulamayı düzenli tutun; ani kuraklık ve sonra bol su, üzümlerde çatlamaya neden olur.
Aşırı sulama
Üzüm asma, kökleri oksijen ister ve durgun suda hızla çürür. Asmanın kök sistemi toprakta su birikince boğulur ve bitki su alamaz hale gelir.
Belirtiler: Alt yapraklar sararır, düşer; gövde yumuşar, toprakta küf kokusu oluşur ve asma solar gibi görünse de toprak ıslaktır.
Çözümler: Sulamayı durdurun, saksıyı tamamen boşaltın ve çürük kökleri temizleyin. Kuru, drenajı iyi bir karışıma aktarın ve tekrar sulamadan önce üst toprağın kurumasını bekleyin.
Yetersiz sulama
Üzüm asmanın yaprakları, geniş yüzeyleri nedeniyle terleme yoluyla çok su kaybeder. Kuraklık, bitkinin büyümesini ve meyve gelişimini hemen etkiler.
Belirtiler: Yapraklar kenarlarından kıvrılır ve solar, uçlarında kahverengi kuruma görülür. Üzüm salkımları büzülür, tanelerde çatlama veya gelişme durması olabilir.
Çözümler: Toprağı yavaşça ve derinlemesine nemlendirin; ani büyük miktarda su yerine birkaç kez tekrar tekrar sulayın. Kuruma çok ileri gittiyse, saksıyı yarım saat kadar kaba su içinde bekletin.
Güneş ışığı
Üzüm asma, güneşi seven bir bitkidir. Meyve verimi ve tatlılığı için gün boyu güneş almalıdır. Yetersiz ışıkta uzun, zayıf sürgünler oluşur, meyve az ve ekşi olur. Yaz aylarında aşırı sıcak camın arkasında yaprakları yakabilir, bu yüzden kademeli alışma önemlidir.
- İdeal: Tam güneş · Günde en az 6-8 saat doğrudan güneş
- Dayanır: Tam güneş, Yarı güneş
- Odadaki en iyi yer: Pencerenin önü
- Yapay ışık: Kapalı mekânda yetiştiriliyorsa, güneş ışığını destekleyen güçlü bitki lambası (LED) kullanın. Lamba, bitkinin 30-50 cm üzerinde ve günde 12-14 saat açık kalacak şekilde ayarlanmalıdır.
Yetersiz ışık
Üzüm asma, fotosentez için yüksek yoğunlukta ışığa ihtiyaç duyar. Işık yetersiz olduğunda bitki enerjisini gövde uzatmaya harcar ve meyve üretemez.
Belirtiler: Sürgünler uzayıp incelir, yapraklar soluk yeşil olur ve aralarındaki boşluklar büyür. Meyve tutmaz veya tanecikler küçük kalır.
Çözümler: Asmayı güneşe en çok alan pencereye veya dış mekâna taşıyın. Yavaş yavaş alıştırın ve yeterli ışık sağlanana kadar bitki lambası ekleyin.
Fazla güneş
Üzüm asma güneşe dayanıklıdır, ancak yeni alışmış veya saksıdaki kökleri sıcakta kurumuş bitkiler, aşırı yoğun ve yansıyan güneşten zarar görebilir.
Belirtiler: Yapraklarda kahverengi, kurumuş lekeler oluşur, yapraklar kenarlarından kıvrılır ve solgunlaşır. Üzüm tanelerinde güneş yanığı görülebilir.
Çözümler: Öğle saatlerinde yoğun güneşin üstüne hafif gölgeleme (tül perde) yapın. Asmayı kademeli olarak güneşe alıştırın ve sulamayı aksatmayın.
Sıcaklık
Vitis vinifera (asma, üzüm) sıcak ve güneşli yazlar ile soğuk bir kış dinlenmesi ister. Kışın yaklaşık 0 °C ile 7 °C arasında dinlenmesi meyve verimini artırır. Genç fidanlar -5 °C altına karşı korunmalıdır, olgun asmalar ise çoğu kışa dayanır.
- İdeal: 15–30 °C
- Dayanır: -15–40 °C
- Dayanıklılık bölgeleri: 6-9
Gübreleme
Vitis vinifera azot ve potasyum ihtiyacı olan bir bitkidir. Fazla azot yaprak büyümesini teşvik eder ama meyve verimini ve tat kalitesini düşürür. Gübreleme, bitki çiçeklendikten sonra ve meyve olgunlaşırken daha önemlidir.
- Yavaş salınımlı gübre: Her yıl ilkbaharda, sürgünler belirmeden önce bir kez uygulayın. Toprak çok zayıfsa sonbaharda da küçük bir doz verilebilir.
- Potasyum ağırlıklı sıvı gübre (yüksek K içeren domates gübresi gibi), Dengeli NPK 10-10-10 veya benzeri yavaş salınımlı granül gübre, Kompost ve iyi çürümüş ahır gübresi, Üzüm ve meyve asmaları için hazırlanmış özel gübre
Toprak
Vitis vinifera (üzüm) nötre yakın, iyi drene olan ve derin köklenmeye izin veren topraklarda en iyi gelişir. Ağır, su tutan killi topraklar kök çürümesine ve mantari hastalıklara davetiye çıkarır.
- Kumlu tın (bağ toprağı karışımı): Yaklaşık %40 bahçe toprağı, %30 iri kum veya perlit, %30 kompost ya da yaprak küfü
- Çakıllı bağ karışımı: %50 bahçe toprağı, %25 çakıl, %25 kaba kum; kök boğazının çabuk kurumasını sağlar
- Tüplü saksı karışımı: %60 kaliteli saksı toprağı, %20 perlit, %20 kompost; küçük saksılarda ideal
- pH 6.5–7.5
Saksı değişimi
Vitis vinifera (üzüm) kökleri hızla gelişir ve sıkışık kapta su tutarak kök çürümesine yatkındır. Saksı değişimi, bağın derin ve geniş kök sistemini korumak için yılda yalnızca bir kez, sürgün uyanmadan hemen önce yapılmalıdır.
- Ne sıklıkla: Her 2-3 yılda bir, özellikle kapta kök sıkışması belirtileri görüldüğünde
- Yeni saksı: Mevcut saksıdan 5-10 cm daha geniş, alt kısmında en az 3-4 drenaj deliği olan saksı; genç fidanlar için 30-40 cm çapında, sonrasında 50 cm ve üzeri kaplar tercih edilir
- Saksı değişimi mevsimi: İlkbahar
Saksı nasıl değiştirilir
- Asmayı saksıdan dikkatlice çıkarın; gövdeyi tutarak kökleri yavaşça gevşetin.
- Kök bloğunun dış kısmındaki çürümüş, yumuşak ya da siyahlaşmış kökleri temizleyip sağlam beyaz kökleri koruyun.
- Yeni saksının dibine yaklaşık 5 cm çakıl veya genleştirilmiş kil koyun.
- Kök bloğunu yeni saksıya yerleştirin; gövde tabanı toprak seviyesinde kalacak şekilde ayarlayın.
- Kalan boşlukları taze toprakla doldurun, hafifçe bastırarak hava ceplerini azaltın.
- Bitkiyi bolca sulayın ve suyun fazlasının drenaj deliklerinden çıkmasını bekleyin.
Budama
Üzüm asmaları, bu yılki sürgünlerinde meyve verir. Bu nedenle budama, yaprakların döküldüğü kış aylarında yapılır ve her yıl sağlıklı yeni sürgünler için bir yapı korunur. Kışın -10 °C'nin altındaki donlarda budama yapmaktan kaçın, çünkü kesilen yerlerden ağlama (öz suyu akması) olabilir; genellikle ocak-şubat aylarında, soğuklar hafiflediğinde yapmak en iyisidir.
Budama mevsimi: Kış
Nasıl budanır
- Budamadan önce asmanın yapısını incele: ana gövde (kol), kordon (yatay ana dallar) ve bu yılki meyve sürgünlerini ayırt et.
- Geçen yıl meyve vermiş olan sürgünlerin çoğunu kes; her kordon üzerinde yalnızca birkaç sağlam sürgün ve her biri 2 ila 3 göz kalacak şekilde kısalt.
- Hastalıklı, kuru, kırık veya birbirine sürten dalları tabandan kes.
- Zayıf ve çok ince sürgünleri tamamen çıkar; kalın ve sağlıklı olanları koru.
- Yeni çıkacak sürgünlerin ışık ve hava alabilmesi için ortadaki yoğun dalları seyrelt.
- Budama sonrası kalan dalları tel veya bağlarla uygun yüksekliğe bağla ve dal uçlarını gerekirse kısalt.
- Budama atıklarını bahçeden uzaklaştır ve yakma veya kompost yaparken hastalıklı dalları ayır.
Çoğaltma
Odun çelikleri (kışlık çelik) · Kış
- Yaprakların döküldüğü kış ortasında, geçen yılın olgunlaşmış, kalem kalınlığında ve yaklaşık 30-40 cm uzunluğunda sağlıklı sürgünlerini seç.
- Her çeliğin üzerinde 3 ila 4 göz bırak; alt kesimi bir gözün hemen altından, üst kesimi en üstteki gözün biraz üzerinden düz olarak yap.
- Çelikleri nemli torf ile kum karışımına, yarısı toprakta kalacak şekilde dik olarak dik ve açık havada veya soğuk serada tut.
- Toprağı hafif nemli tut ve ilkbaharda sıcaklıklar 15 °C'yi aşınca köklenen çeliklerde yeni sürgünlerin çıkmasını bekle.
Yeşil çelikler · Yaz
- Yaz ortasında, bu yılki yeşil ve henüz tam odunlaşmamış sürgünlerden 10-15 cm'lik uç parçalar kes.
- Alttaki yaprakları temizle, üstteki bir ya da iki yaprağı tut ve yaprakların yarısını kes ki su kaybı azalsın.
- Kesilen ucu köklendirme hormonuna batır ve nemli perlit veya kum dolu bir saksıya dik olarak yerleştir.
- Saksıyı yarı gölgede tut, yapraklar solmasın diye üzerini şeffaf bir poşetle ört ve birkaç haftada kök oluşumunu kontrol et.
Daldırma (kendi kendine kök salma) · İlkbahar, Yaz
- İlkbaharda ana asmanın alt bir sürgününü seç ve bir gözün altında sürgünü hafifçe yaralayarak sıyır.
- Yaralı kısmı nemli toprağın içine yatay olarak göm, ucu toprağın üstünde bırak ve bir kazıkla sabitle.
- Toprağı sürekli nemli tut; yaz sonuna doğru kökler oluşunca ana bitkiden kesip ayrı bir yere dikebilirsin.
Üzüm asmaları çelikten kolayca kök salar; alt kesimi bir göz altından yapmak köklenmeyi hızlandırır. Çeliklerin kuruması en sık görülen hatadır, bu yüzden toprağı nemli ama su birikmeyecek şekilde tut.
Hakkında üzüm
Diğer adları: üzüm asması, Avrupa üzümü, şarap üzümü
- Bitki türü: tırmanıcı, odunsu sarmaşık
- Yaşam süresi: çok yıllık (perennial)
- Yayılış alanı: Güneybatı Asya ile Doğu ve Orta Akdeniz çevresinde doğal olarak yayılır.
- Olgun boyu: Doğada 5-30 m tırmanır; bahçede genellikle budanarak 2-4 m tutulur
- Çiçeklenme zamanı: Mayıs-Haziran
Evcil hayvanlar · İnsanlar
Evcil hayvanlar: Zehirli · İnsanlar: Güvenli. ASPCA köpek ve kedilerde üzümü zehirli olarak listeler; küçük miktarlar bile böbrek yetmezliğine yol açabilir. İnsanlar için meyve güvenlidir, ancak küçük çocuklarda boğulma riski nedeniyle tane ve çekirdekler dikkatle verilmelidir.
Sık görülen sorunlar
- Külleme (Erysiphe necator): Yaprak ve tanelerde beyaz un benzeri tabaka oluşturur; hava dolaşımı ve koruyucu ilaçlama ile kontrol edilir.
- Mildiyö (Plasmopara viticola): Yapraklarda sarı lekeler ve alt yüzeyde beyaz küf oluşturur; nemli havalarda hızla yayılır.
- Siyah çürüklük (Guignardia bidwellii): Yapraklarda ve tanelerde koyu lekeler yaparak meyveyi mumyalaştırır.
- Phylloxera: Kök ve yaprak galleri oluşturan bir bit türüdür; Amerikan anaçları kullanılarak kontrol edilir.
- Gri çürüklük (Botrytis cinerea): Olgunlaşan salkımlarda gri küf oluşturur; sık yapılan yaz budaması ve iyi havalandırma ile azaltılır.
Kullanım alanları
Sofralık olarak taze tüketilir, kuru üzüm ve pekmez yapımında kullanılır, şarap, sirke ve üzüm suyu üretiminde en önemli hammaddedir. Yaprakları sarma yapımında kullanılır, süs olarak pergola ve kameryalarda yetiştirilir.
Yenebilir mi?
Olgun meyve taneleri, yapraklar (dolma yaprağı olarak) ve sürgünler yenilebilir; çekirdekler sert olduğu için çiğnenmelidir.
Tarihçe ve efsaneler
Üzüm asmasının kültürü yaklaşık 8000 yıl öncesine, Güney Kafkasya'ya uzanır. Antik Mısır, Yunan ve Roma uygarlıklarında şarap tanrısı Dionysos ve Bakkhos gibi tanrılarla ilişkilendirilmiş, Nuh'un bağ dikmesi gibi anlatılarda da yer almıştır.
Biliyor muydun?
Asmanın kökleri bazı topraklarda yüzlerce yıl yaşayabilir; 19. yüzyılda Avrupa bağlarını yok eden Phylloxera zararlısına karşı Amerikan anaçlarına aşılanarak kurtarılmıştır.
Sık sorulan sorular
üzüm ne sıklıkla sulanmalı?
7 günde bir. Vitis vinifera (üzüm), kök bölgesinin tamamen kurumasına izin verilmeden, ama asla su birikintisi oluşmadan nemli tutulmalıdır. Saksıda yetişen üzüm asma, büyüme mevsiminde (nisan-eylül) düzenli sulama ister; kışın ise toprak neredeyse kuruyana kadar bekleyin. Kök çürüğü en sık görülen sorundur, bu yüzden tabanı açık, drenajlı bir saksı kullanın. Yaprak ve meyve sulamaktan kaçının, suyu toprağa dökün. Parmağınızı toprağa 3-4 cm sokun. Üst kısım kuru ve toz gibiyse sulama zamanı gelmiştir. Saksının ağırlığını da kontrol edin: sulanmış saksı belirgin şekilde ağırdır, kuru saksı hafiftir. Toprak hâlâ nemliyse bir iki gün bekleyin.
üzüm ne kadar ışık ister?
Tam güneş (Günde en az 6-8 saat doğrudan güneş). Üzüm asma, güneşi seven bir bitkidir. Meyve verimi ve tatlılığı için gün boyu güneş almalıdır. Yetersiz ışıkta uzun, zayıf sürgünler oluşur, meyve az ve ekşi olur. Yaz aylarında aşırı sıcak camın arkasında yaprakları yakabilir, bu yüzden kademeli alışma önemlidir.
üzüm hangi sıcaklığı sever?
15–30 °C. Vitis vinifera (asma, üzüm) sıcak ve güneşli yazlar ile soğuk bir kış dinlenmesi ister. Kışın yaklaşık 0 °C ile 7 °C arasında dinlenmesi meyve verimini artırır. Genç fidanlar -5 °C altına karşı korunmalıdır, olgun asmalar ise çoğu kışa dayanır.
üzüm kediler ve köpekler için zehirli mi?
Kediler ve köpekler için zehirlidir: erişemeyecekleri yerde tutun. ASPCA köpek ve kedilerde üzümü zehirli olarak listeler; küçük miktarlar bile böbrek yetmezliğine yol açabilir. İnsanlar için meyve güvenlidir, ancak küçük çocuklarda boğulma riski nedeniyle tane ve çekirdekler dikkatle verilmelidir.
üzüm bitkisinin en yaygın sorunları nelerdir?
Külleme (Erysiphe necator): Yaprak ve tanelerde beyaz un benzeri tabaka oluşturur; hava dolaşımı ve koruyucu ilaçlama ile kontrol edilir. Mildiyö (Plasmopara viticola): Yapraklarda sarı lekeler ve alt yüzeyde beyaz küf oluşturur; nemli havalarda hızla yayılır. Siyah çürüklük (Guignardia bidwellii): Yapraklarda ve tanelerde koyu lekeler yaparak meyveyi mumyalaştırır. Phylloxera: Kök ve yaprak galleri oluşturan bir bit türüdür; Amerikan anaçları kullanılarak kontrol edilir. Gri çürüklük (Botrytis cinerea): Olgunlaşan salkımlarda gri küf oluşturur; sık yapılan yaz budaması ve iyi havalandırma ile azaltılır.
üzüm ne zaman saksı değiştirmeli?
Her 2-3 yılda bir, özellikle kapta kök sıkışması belirtileri görüldüğünde. Vitis vinifera (üzüm) kökleri hızla gelişir ve sıkışık kapta su tutarak kök çürümesine yatkındır. Saksı değişimi, bağın derin ve geniş kök sistemini korumak için yılda yalnızca bir kez, sürgün uyanmadan hemen önce yapılmalıdır.
üzüm nasıl çoğaltılır?
Odun çelikleri (kışlık çelik), Yeşil çelikler, Daldırma (kendi kendine kök salma). Yaprakların döküldüğü kış ortasında, geçen yılın olgunlaşmış, kalem kalınlığında ve yaklaşık 30-40 cm uzunluğunda sağlıklı sürgünlerini seç. Her çeliğin üzerinde 3 ila 4 göz bırak; alt kesimi bir gözün hemen altından, üst kesimi en üstteki gözün biraz üzerinden düz olarak yap. Çelikleri nemli torf ile kum karışımına, yarısı toprakta kalacak şekilde dik olarak dik ve açık havada veya soğuk serada tut. Toprağı hafif nemli tut ve ilkbaharda sıcaklıklar 15 °C'yi aşınca köklenen çeliklerde yeni sürgünlerin çıkmasını bekle.
Bu rehber nasıl yazıldı
Verdiss her rehberi botanik kaynaklardan yapay zekâ ile yazar ve türü iNaturalist ile Plants of the World Online (Kew) üzerinden doğrular. Okurlar her rehberi uygulamada puanlayabilir.
Kaynaklar
Verdiss'daki bilgiler genel rehberlik amaçlıdır. Bir uygulamaya dayanarak hiçbir bitkiyi yeme ya da ilaç olarak kullanma: bir uzmana danış.