ortanca bakımı nasıl yapılır
Sulama
Hydrangea macrophylla (ortanca) büyük, yaprakları çok su buharlaştıran bir bitkidir ve toprağın hiç tamamen kurumamasını ister. Toprak nemli kalmalı ama asla su birikintisinde bekletilmemelidir. Sıcak aylarda çiçek açma döneminde su ihtiyacı en yüksektir; kış aylarında ise sulamayı belirgin biçimde azaltın. Yağmur suyu veya oda sıcaklığındaki su tercih edilmelidir, çünkü sert musluk suyu uzun vadede toprağın pH'ını değiştirebilir.
Bugün suya ihtiyacı var mı?
Parmağınızı toprağa 3-4 cm sokun. Üst kısım kuruysa ve parmağınız kuru toprak hissediyorsa sulama zamanı gelmiştir. Saksıyı da kaldırıp kontrol edin: su verildikten sonra hafif, kuruyunca belirgin şekilde ağır hissedilir. Yapraklar sabahları hafifçe sarkıyorsa bu susuzluk işaretidir.
Ortanca yapraklarından çok su kaybettiği için sabah erken saatte, kökün dibine su verin. Yaprakların üstüne su dökmek küllemeye ve yaprak lekelerine yol açabilir.
Aşırı sulama
Ortanca, köklerine oksijen ulaşması gereken ince kökleri olan bir bitkidir. Sürekli ıslak toprak köklerin boğulmasına ve çürümesine yol açar; ortanca bu durumda çabuk zarar görür.
Belirtiler: Alt yapraklar sararır, sonra kahverengileşir. Toprak sürekli ıslak ve ekşi kokulu olabilir. Gövde dibinde yumuşama ve kötü koku görülebilir. Bitki solmasına rağmen toprak nemlidir.
Çözümler: Sulamayı hemen durdurun ve üst toprağın kendiliğinden kurumasını bekleyin. Saksı varsa delik açıklığını kontrol edin ve gerekirse bitkiyi taze, drenajı iyi bir toprağa alın. Çürümüş kökleri temizleyip sağlam kısmı yeniden dikin.
Yetersiz sulama
Büyük yapraklı ortanca, çiçeklerini ve yapraklarını dolgun tutmak için sürekli nem ister. Toprak kurumaya başladığında yapraklar hızla su kaybeder ve bitki kendini korumak için çiçek açmayı kesebilir.
Belirtiler: Yapraklar sabahları bile sarkar, kenarları kurur ve kahverengileşir. Çiçek başları solar, kuruyup kahverengileşir. Toprak saksı kenarından çekilir ve sert hale gelir.
Çözümler: Bitkiyi tamamen kurumuş toprakla birlikte bir kap suya 30-60 dakika daldırarak yeniden nemlendirin. Ardından normal sulamaya dönün ve sulama aralığını sıcak aylarda kısaltın. Gölgeli bir yerde birkaç gün tutarak toparlanmasını sağlayın.
Güneş ışığı
Hydrangea macrophylla (ortanca) güneşi sever ama sıcak öğle güneşinde yaprakları yanar ve su kaybı artar. En iyi sonuç, sabahları güneş alan ve öğleden sonra gölge veren bir konumdan gelir. Çok az ışık alan ortanca ise çiçek açmakta zorlanır ve yapraklar seyrekleşir.
- İdeal: Yarı güneş · Günde 3-5 saat yumuşak sabah güneşi veya öğleden sonra gölgesi
- Dayanır: Bol, dolaylı ışık, Yarı güneş, Gölge
- Odadaki en iyi yer: Pencereye yakın
- Yapay ışık: Yapay ışık altında yetiştirilecekse güçlü bir LED bitki lambasını bitkiye 30-40 cm mesafede, günde 10-12 saat açık tutun. Tam kapalı odalarda ortanca uzun süre dayanamaz.
Yetersiz ışık
Ortanca çiçek tomurcuklarını oluşturmak için yeterli enerjiyi güneşten alır. Işık yetersiz olduğunda bitki çiçek açmayı azaltır ve gövdeleri uzayarak zayıflar.
Belirtiler: Gövdeler ince ve uzun, yapraklar seyrek ve açık yeşil olur. Çiçek tomurcukları oluşmaz veya çok az sayıda çiçek açar. Bitki ışığa doğru eğilir.
Çözümler: Bitkiyi sabah güneşi alan, parlak ama doğrudan öğle güneşi almayan bir yere taşıyın. Yavaş yavaş alıştırarak ışığı artırın. Kış dönemi için bitkiyi serin ve açık bir yerde tutun.
Fazla güneş
Büyük yaprakları olan ortanca, öğle güneşinin yoğun ışığında hızla su kaybeder. Bu durum yaprakların yanmasına ve bitkinin susuzluk stresine girmesine neden olur.
Belirtiler: Yapraklarda kuru, kahverengi lekeler ve kenarlarda yanıklar görülür. Yapraklar solgun veya beyazımsı görünebilir. Çiçekler çabuk solar ve toprak aşırı hızla kurur.
Çözümler: Bitkiyi öğleden sonra gölge verecek bir yere taşıyın veya güneşlik yönde gölgeleme perdesi kullanın. Yanmış yaprakları temizleyin ve sulamayı sabah saatlerinde artırın.
Sıcaklık
Ortanca (Hydrangea macrophylla) ılıman iklim çiçeğidir. Serin ve nemli havayı sever, öğle sıcağında yapraklarını solduran sert güneşten hoşlanmaz. Yaprakları büyük ve ince olduğu için kuru rüzgar ve yüksek sıcaklık hızla su kaybettirir. Bahçede yarı gölgeli, sabahları güneş alan ve öğleden sonra gölgelenen bir yer en idealidir. Kışa dayanıklılığı çeşide göre değişir; çoğu bahçe çeşidi kısa süreli donlara dayanır ancak sürekli donmuş toprakta çiçek tomurcukları zarar görebilir.
- İdeal: 10–24 °C
- Dayanır: -18–35 °C
- Dayanıklılık bölgeleri: 6-9
Gübreleme
Ortanca gübreye ve toprak pH'ına çok duyarlıdır. Asidik toprakta (pH 5,0-6,0) alüminyum bitkiye alınabilir hale gelir ve çiçekler mavi olur. Nötr veya alkali toprakta (pH 6,5 ve üzeri) çiçekler pembeleşir. Gübre seçerken etiketteki fosfor oranına dikkat edin; yüksek fosfor, toprakta alüminyumu bağlayarak mavi rengin solmasına neden olabilir. Gübreleme yaprak büyümesi ile çiçeklenme arasında denge kurmalıdır.
- Yavaş salınımlı gübre: Yılda bir kez, erken ilkbaharda yeni sürgünler görünmeden önce uygulayın. Yavaş salınımlı gübre ortanca için genellikle yeterlidir.
- Asidik bitkiler için hazırlanmış sıvı gübre (örn. Rhododendron ve azalea gübresi), Yavaş salınımlı, dengeli NPK granül gübre, Yüksek potasyumlu çiçek gübresi (yaz ortasında), Demir sülfat veya alüminyum sülfat içeren mavi renk desteği (toprak asitliğini artırmak için)
Toprak
Hydrangea macrophylla, toprak pH'sına göre çiçek rengini değiştirir: asidik toprakta (pH 5-5,5) mavi, nötr veya alkali toprakta pembe çiçek açar. Ayrıca sürekli nemli, ama asla su birikintisi olmayan, organik maddece zengin bir toprak ister.
- Ortanca için asit-nötr saksı karışımı: Yüksek kaliteli torf veya çam kabuğu bazlı karışım, yanına %20-30 perlit veya pomza ve bir miktar kompost eklenmiş
- Asidik bahçe toprağı karışımı: Bahçe toprağı, yaprak küfü ve kükürt bazlı asitleştirici karışım; yoğun killi toprakların kumlu malzemeyle düzeltilmesi
- pH 5–6
Saksı değişimi
Hydrangea macrophylla yüzeye yakın, lifli bir kök sistemine sahiptir; kökler kolay zedelenir ve bol su tutan toprakta çürür. Dip delikli, ortanca için uygun bir saksı ve nemli ama suda kalmayan bir toprak kullanın.
- Ne sıklıkla: Her 2-3 yılda bir, köklerin saksı deliğinden çıktığını gördüğünüzde
- Yeni saksı: Mevcut saksıdan 2-5 cm daha geniş, en az 1 beden büyük bir saksı; fazla büyük saksı kök çürümesine yol açar
- Saksı değişimi mevsimi: İlkbahar
Saksı nasıl değiştirilir
- Bitkiyi saksıdan çıkarmak için saksıyı yan çevirin ve kök topağını gövdeden tutarak hafifçe sallayın; gerekirse saksının kenarına hafifçe vurun
- Dış köklerdeki eski ve kahverengi, yumuşak kökleri makasla temizleyin; sağlam beyaz veya açık renkli kökleri koruyun
- Yeni saksının dibine drenaj tabakası ve üzerine biraz toprak koyun
- Bitkiyi ortalayarak yerleştirin; gövde toprak seviyesiyle aynı hizada kalmalıdır, çok derine gömmeyin
- Kökler arasına toprak doldurun ve hafifçe bastırarak hava boşluklarını azaltın
- Toprak yüzeyini kenarlardan 2-3 cm boş bırakın ve bol su vererek toprağı oturtun
Budama
Ortancada cicek tomurcuklari genellikle bir onceki yilin sürgünlerinde olusur. Bu nedenle en buyuk hata, ilkbaharda ya da kis sonunda cok fazla dal kesmektir; bu, o yil cicek vermeyen bitki olusturur. Budamayi cicek donemi sonrasinda, genellikle gec yaz veya erken sonbaharda yapmak en guvenlisidir. Hangi tur ortanca oldugunu bilmek de onemlidir: Eski odun uzerinde cicek acan turlerde (ornegin buyuk yapraklı ortancalarin cogu) sadece solmus cicekleri ve zayif dallari alin, yeni odun uzerinde cicek acan turlerde ise daha guclu budama yapilabilir.
Budama mevsimi: İlkbahar, Sonbahar
Nasıl budanır
- Once olu, kurumus ve hastalikli dallari dipten veya saglam dokuya kadar tamamen kesin.
- Solmus cicek basliklarini, altindaki ilk saglam yaprak cifti veya tomurcugun ustunden kesin.
- Ic kisma giren, birbirini kesen ve havalanmayi engelleyen dallari dipten veya dis bir tomurcuga kadar cikarin.
- Eski odun uzerinde cicek acan turlerde sadece zayif uclari hafifce alin; yeni odun uzerinde cicek acan turlerde bitki kulesini yarisina kadar kisaltabilirsiniz.
- Her yil bitkinin yaklasik dörtte birini eski ve yorgun dallardan temizleyerek yenileyin; boylece uzun vadede sağlıklı kalir.
- Budamadan sonra bitkinin dibine olgun kompost verin ve yeterli su saglayin.
Çoğaltma
Yaprakli ucu cokertme (softwood cutting) · İlkbahar, Yaz
- Ilkbahar sonu veya yaz basinda, bu yilki yesil ve esnek sürgünlerden 8-12 cm uzunlugunda uc parcalari kesin.
- Alt yapraklari koparin, ustteki 2 veya 3 yaprak cifti kalsin.
- Alt ucu bir kalem ile cakisan bir yapraktan hemen altindan kesin ve kesit yuzeyine koklendirici toz uygulayin.
- Kumlu perlit veya torf-perlit karisimi dolu saksiya dikin, yapraklar toprak seviyesinin ustunde kalsin.
- Saksiyayi yari golgede tutun, toprağı nemli tutun ve bir seffaf poset veya mini sera ile orterek nemi koruyun.
- Yaklasik 3-5 hafta icinde kok olusumu baslar; kok saldigini anlamak icin hafifce cekin, direnc hissederseniz kok olusmustur.
Egilme ile ureme (layering) · İlkbahar, Yaz
- Ana bitkinin alt kisimlarindaki esnek, saglikli bir dali secin.
- Dalin toprağa degecek kisminda, bir tomurcugun altinda yaklasik 2-3 cm'lik yuzeysel bir yarik acin veya kabugu hafifce siyirin.
- Bu kismi nemli toprağa gomun ve ucunu dik tutacak sekilde bir tasla sabitleyin.
- Toprağı sürekli nemli tutun; yaklasik bir yil sonra kokler olustugunda ana bitkiden kesip yeni yerine dikin.
Cok yillik kokten bolme · İlkbahar, Sonbahar
- Ilkbaharda tomurcuklar sürmeden once veya sonbaharda yapraklar dokuldukten sonra bitkiyi kazin.
- Koklerin buyuk kismini ayirarak en az 2-3 saglikli sürgun bulunan parcalara bolun.
- Bolunen parcalari hemen hazirlanmis cukurlara dikin ve bol su verin.
Ortancanin kokleri hafif yapilidir, bu yuzden cokertmeler icin nemi ve golgeyi dengeli tutmak en onemli etkendir. Asiri sulamadan kacinin; toprak islak degil nemli kalmalidir.
Hakkında ortanca
Diğer adları: Ortanca, Bigleaf hydrangea, Mophead hydrangea, Lacecap hydrangea
- Bitki türü: çalı, deciduous shrub
- Yaşam süresi: perennial
- Yayılış alanı: Japonya, Kore ve Çin'in dağlık ve orman kenarı bölgelerinde doğal olarak yetişir.
- Olgun boyu: 1-2 m
- Çiçeklenme zamanı: Yaz ortası ile sonbahar başı
Evcil hayvanlar · İnsanlar
Evcil hayvanlar: Zehirli · İnsanlar: Zehirli. ASPCA'ya göre yaprak ve çiçeklerde siyanojenik glikozitler bulunur; yutulduğunda kusma, ishal ve bazı durumlarda siyanid zehirlenmesi görülebilir. Evcil hayvan ve çocuklar için uzak tutulmalıdır.
Sık görülen sorunlar
- Yaprak yanıklığı: Öğle güneşinde yapraklarda kuru kahverengi lekeler oluşur. Gölgeleme ile önlenir.
- Solmuş çiçekler: Kuraklık stresinde çiçek başları küçülür ve solar. Düzenli sulama ile azaltılır.
- Yaprak bitleri: Genç sürgünlerde kümelenirler. Sabun suyu veya nazik püskürtme ile kontrol edilir.
- Klorozis: Kireçli toprakta yapraklar sararır, damarlar yeşil kalır. Demir takviyesi yardımcı olur.
Kullanım alanları
Ortanca, bahçelerde ve balkonlarda süs bitkisi olarak yaygın kullanılır. Kesme çiçek olarak vazolarda uzun süre dayanır ve kurutulmuş çiçekleri dekoratif amaçla değerlendirilir.
Yenebilir mi?
Yenilebilir değildir. Yaprak ve çiçekler toksiktir.
Tarihçe ve efsaneler
Japonya'da uzun süredir bahçe bitkisi olarak yetiştirilmiştir ve Batı'ya 18. yüzyılda taşınmıştır. Japon kültüründe birlik ve duygusal yoğunlukla ilişkilendirilmiştir.
Biliyor muydun?
Hydrangea adı Yunanca hydor (su) ve angeion (kap) kelimelerinden gelir ve tohum kapsülünün şeklini anlatır. Toprağın pH değerine göre renk değiştirmesi, bu bitkiyi doğal bir asit-baz göstergesine benzetir.
Sık sorulan sorular
ortanca ne sıklıkla sulanmalı?
3 günde bir. Hydrangea macrophylla (ortanca) büyük, yaprakları çok su buharlaştıran bir bitkidir ve toprağın hiç tamamen kurumamasını ister. Toprak nemli kalmalı ama asla su birikintisinde bekletilmemelidir. Sıcak aylarda çiçek açma döneminde su ihtiyacı en yüksektir; kış aylarında ise sulamayı belirgin biçimde azaltın. Yağmur suyu veya oda sıcaklığındaki su tercih edilmelidir, çünkü sert musluk suyu uzun vadede toprağın pH'ını değiştirebilir. Parmağınızı toprağa 3-4 cm sokun. Üst kısım kuruysa ve parmağınız kuru toprak hissediyorsa sulama zamanı gelmiştir. Saksıyı da kaldırıp kontrol edin: su verildikten sonra hafif, kuruyunca belirgin şekilde ağır hissedilir. Yapraklar sabahları hafifçe sarkıyorsa bu susuzluk işaretidir.
ortanca ne kadar ışık ister?
Yarı güneş (Günde 3-5 saat yumuşak sabah güneşi veya öğleden sonra gölgesi). Hydrangea macrophylla (ortanca) güneşi sever ama sıcak öğle güneşinde yaprakları yanar ve su kaybı artar. En iyi sonuç, sabahları güneş alan ve öğleden sonra gölge veren bir konumdan gelir. Çok az ışık alan ortanca ise çiçek açmakta zorlanır ve yapraklar seyrekleşir.
ortanca hangi sıcaklığı sever?
10–24 °C. Ortanca (Hydrangea macrophylla) ılıman iklim çiçeğidir. Serin ve nemli havayı sever, öğle sıcağında yapraklarını solduran sert güneşten hoşlanmaz. Yaprakları büyük ve ince olduğu için kuru rüzgar ve yüksek sıcaklık hızla su kaybettirir. Bahçede yarı gölgeli, sabahları güneş alan ve öğleden sonra gölgelenen bir yer en idealidir. Kışa dayanıklılığı çeşide göre değişir; çoğu bahçe çeşidi kısa süreli donlara dayanır ancak sürekli donmuş toprakta çiçek tomurcukları zarar görebilir.
ortanca kediler ve köpekler için zehirli mi?
Kediler ve köpekler için zehirlidir: erişemeyecekleri yerde tutun. ASPCA'ya göre yaprak ve çiçeklerde siyanojenik glikozitler bulunur; yutulduğunda kusma, ishal ve bazı durumlarda siyanid zehirlenmesi görülebilir. Evcil hayvan ve çocuklar için uzak tutulmalıdır.
ortanca bitkisinin en yaygın sorunları nelerdir?
Yaprak yanıklığı: Öğle güneşinde yapraklarda kuru kahverengi lekeler oluşur. Gölgeleme ile önlenir. Solmuş çiçekler: Kuraklık stresinde çiçek başları küçülür ve solar. Düzenli sulama ile azaltılır. Yaprak bitleri: Genç sürgünlerde kümelenirler. Sabun suyu veya nazik püskürtme ile kontrol edilir. Klorozis: Kireçli toprakta yapraklar sararır, damarlar yeşil kalır. Demir takviyesi yardımcı olur.
ortanca ne zaman saksı değiştirmeli?
Her 2-3 yılda bir, köklerin saksı deliğinden çıktığını gördüğünüzde. Hydrangea macrophylla yüzeye yakın, lifli bir kök sistemine sahiptir; kökler kolay zedelenir ve bol su tutan toprakta çürür. Dip delikli, ortanca için uygun bir saksı ve nemli ama suda kalmayan bir toprak kullanın.
ortanca nasıl çoğaltılır?
Yaprakli ucu cokertme (softwood cutting), Egilme ile ureme (layering), Cok yillik kokten bolme. Ilkbahar sonu veya yaz basinda, bu yilki yesil ve esnek sürgünlerden 8-12 cm uzunlugunda uc parcalari kesin. Alt yapraklari koparin, ustteki 2 veya 3 yaprak cifti kalsin. Alt ucu bir kalem ile cakisan bir yapraktan hemen altindan kesin ve kesit yuzeyine koklendirici toz uygulayin. Kumlu perlit veya torf-perlit karisimi dolu saksiya dikin, yapraklar toprak seviyesinin ustunde kalsin. Saksiyayi yari golgede tutun, toprağı nemli tutun ve bir seffaf poset veya mini sera ile orterek nemi koruyun. Yaklasik 3-5 hafta icinde kok olusumu baslar; kok saldigini anlamak icin hafifce cekin, direnc hissederseniz kok olusmustur.
Bu rehber nasıl yazıldı
Verdiss her rehberi botanik kaynaklardan yapay zekâ ile yazar ve türü iNaturalist ile Plants of the World Online (Kew) üzerinden doğrular. Okurlar her rehberi uygulamada puanlayabilir.
Kaynaklar
Verdiss'daki bilgiler genel rehberlik amaçlıdır. Bir uygulamaya dayanarak hiçbir bitkiyi yeme ya da ilaç olarak kullanma: bir uzmana danış.