Kişniş bakımı nasıl yapılır
Sulama
Kişniş (Coriandrum sativum) sürekli hafif nemli toprakta en iyi gelişir ancak su birikintisinden hoşlanmaz. Toprağın üst 2-3 cm'si kuruduğunda sulayın; sulama aralığı sıcak aylarda kısalır, serin aylarda uzar. Kökleri çabuk çürüdüğü için saksıda mutlaka delikli kap ve iyi drenajlı toprak kullanın.
Bugün suya ihtiyacı var mı?
Parmağınızı toprağa 2-3 cm sokun. Üst kısım kuruysa sulayın, hâlâ nemliyse bekleyin. Saksıyı kaldırıp tartarak da kontrol edebilirsiniz: sulanmış saksı belirgin şekilde ağır, kuru saksı ise hafiftir.
Yaprakları ıslatmak yerine toprağın dibine su verin. Kişniş çiçeğe durduğunda sulamayı biraz azaltmak, tohum tutumunu olumlu etkiler.
Aşırı sulama
Kişniş'in kök sistemi nemli ama havasız topraktan çabuk zarar görür. Kazık benzeri kökleri oksijen yetersizliğinde kolayca çürür, bu yüzden aşırı sulama bitkiyi çoğu zaman susuzluktan daha hızlı öldürür.
Belirtiler: Alt yapraklar sararır, bitki solar ama toprak ıslaktır, gövde dibinde kararma veya kötü koku görülür.
Çözümler: Sulamayı durdurun ve toprağın kurumasını bekleyin. Saksıdaki deliklerin açık olduğundan emin olun. Çok ıslak bitki ise toprağı sarsmadan çıkarıp çürük kökleri temizleyin ve kuru, kumlu karışımlı taze toprağa alın.
Yetersiz sulama
Kişniş yüzeysel ve hassas köklüdür, toprak uzun süre kuruduğunda yapraklarını hızla kaybeder. Ayrıca kurak dönemde erken çiçeklenme eğilimi gösterir ve yaprak kalitesi düşer.
Belirtiler: Yapraklar solgun, kenarları kıvrık ve kahverengi olur, bitki yere doğru eğilir. Toprak saksıdan çekilip kenarlardan ayrılmış olabilir.
Çözümler: Bitkiyi bol suyla sulayın, ancak su saksının altından akana kadar değil, toprak yeniden nemlenene kadar yavaşça verin. Tekrarlayan kuruma olursa daha sık, az miktarda sulama yapın ve saksıyı kısmi gölgeye alın.
Güneş ışığı
Kişniş güneşi seven bir bitkidir ve sıcak, aydınlık yerlerde sağlıklı yaprak üretir. Yaz sıcağında öğleden sonra hafif gölge yaprakların erken sararmasını önleyebilir. Yetersiz ışık altında boylanır, yaprakları seyrekleşir ve erken çiçeğe durur.
- İdeal: Tam güneş · Günde 6-8 saat doğrudan güneş ışığı
- Dayanır: Tam güneş, Yarı güneş
- Odadaki en iyi yer: Pencerenin önü
- Yapay ışık: İç mekânda yeterli doğal ışık alınamıyorsa, bitkinin 15-20 cm üzerine yerleştirilmiş tam spektrumlu bir LED bitki lambasını günde 12-14 saat açık tutun.
Yetersiz ışık
Kişniş, yaprak ve gövde üretimi için bol ışığa ihtiyaç duyar. Işık azaldığında fotosentez zayıflar ve bitki enerjisini uzun, ince gövdeye harcayarak zayıf bir yapı oluşturur.
Belirtiler: Bitki ince ve uzun boylanır, yapraklar açık yeşil ve seyrek olur, kısa sürede çiçek sapları oluşur.
Çözümler: Saksıyı mümkün olan en güneşli pencereye taşıyın ve haftada bir döndürerek dengeli büyümesini sağlayın. Gerekirse bitki lambası ekleyin. Dış mekânda ise gün ışığı alan bir alana taşıyın.
Fazla güneş
Kişniş serin ve nemli havayı sever; aşırı öğle güneşi ve yüksek sıcaklık yaprakların hızla yaşlanmasına neden olur. Bitki stres altında kalınca erken çiçeklenir ve tadı acılaşabilir.
Belirtiler: Yapraklar soluk, kenarları kahverengi ve kurumuş görünür, bitki solgun durur ve yaprak sayısı azalır.
Çözümler: Öğle saatlerinde yarı gölge sağlayın, örneğin file perde veya yüksek bir bitkinin gölgesi kullanın. Toprağın nemini koruyun ve sıcak aylarda sulamayı sabah erken saatlerde yapın.
Sıcaklık
Kişniş (Coriandrum sativum) serin havayı sever ve sıcakta hızla çiçeğe çıkar. Yaprak üretimi için 15-20°C idealdir. Tohumu kısa sürede olgunlaşan, hafif donlara dayanabilen bir yıllık bitkidir; ancak şiddetli don ve 30°C üzeri uzun süreli sıcak bitkiye zarar verir.
- İdeal: 10–24 °C
- Dayanır: -5–35 °C
- Dayanıklılık bölgeleri: Yıllık bitki olarak USDA 2-11
Gübreleme
Kişniş yapraklarından hasat edildiği için azotça zengin, ama aşırı azot olmayan bir beslenme ister. Fazla gübre yaprak yerine bol dal ve erken çiçeklenmeye yol açar; eksik gübre ise yaprakların solgun ve küçük kalmasına neden olur.
- Yavaş salınımlı gübre: Ekimden önce toprağa bir kez, ilkbaharda yayılan yavaş salınımlı gübre karıştırın; yıl boyunca tekrar gerekmez.
- Azot oranı yüksek dengeli sıvı sebze gübresi (örneğin 10-10-10 veya 20-20-20), Olgun kompost, Yavaş salınımlı granül sebze gübresi
Toprak
Kişniş, kökleri hızla gelişen ve oksijene ihtiyaç duyan bir bitkidir. Toprağın iyi drene olması, su tutarak kök çürümesine yol açmaması çok önemlidir. Ağır killi topraklar kişnişin en büyük düşmanıdır.
- Hafif Bahçe Toprağı Karışımı: Eşit miktarda bahçe toprağı, perlit veya kum ve iyi çürümüş kompost ile hazırlanır
- Saksı Sebze Toprağı: Ticari sebze veya ot yetiştirme harcının yüzde 70'i, üzerine yüzde 30 perlit veya kum eklenerek kullanılır
- Kompostlu Bahçe Toprağı: Yüzde 50 bahçe toprağı, yüzde 30 kompost ve yüzde 20 kaba kum karışımıdır
- pH 6.2–7
Saksı değişimi
Kişniş (Coriandrum sativum) kazık köklü bir bitkidir ve kökleri nakle hassastır. Bu nedenle sık yeniden saksıya almak yerine, doğrudan büyüyeceği kaba tohum ekmek en sağlıklı yöntemdir. Gerekirse sadece çok küçük fidelerin naklini yapın.
- Ne sıklıkla: Her yıl veya her sezon; kişniş kısa ömürlü bir bitki olduğu için genellikle yeniden saksıya almak yerine taze tohum ekilir
- Yeni saksı: Derinliği en az 20-25 cm olan, geniş ağızlı saksılar tercih edilir; kökleri uzun olduğu için sığ kaplar uygun değildir
- Saksı değişimi mevsimi: İlkbahar, Sonbahar
Saksı nasıl değiştirilir
- Bitkiyi eski saksısından dikkatlice çıkarın; gövdeden tutarak kökleri çekmemeye özen gösterin
- Kök topağının dış kısmını nazikçe gevşetin, ancak kazık kökü kesmekten kaçının
- Yeni saksının ortasına bitkiyi yerleştirin ve kök topağının üstü toprak seviyesiyle aynı hizada olacak şekilde ayarlayın
- Kenarlarına toprak doldurup elinizle hafifçe bastırın
- Bol değil, orta miktarda su verin ve bitkiyi birkaç gün güneşten koruyarak alıştırın
Budama
Kişniş yaprak almak için hafif bir budamaya ihtiyaç duyar; ağır budama bitkiyi zayıflatır. Bitkinin yaklaşık üçte birinden fazlasını aynı anda alma. Çiçek sapları oluşmaya başladığında kesmek hem yaprak verimini artırır hem de bitkinin tohuma gitmesini geciktirir.
Budama mevsimi: İlkbahar, Yaz
Nasıl budanır
- Bitki yaklaşık 10 ila 15 cm boya ulaşınca dış taraftaki dış yaprakları, sap tabanından kesmek için temiz bir makas kullan.
- Her seferinde bitkinin en fazla üçte birini al; iç kısımdaki genç yaprakların ortada kalmasına dikkat et.
- Çiçek sapları görünmeye başladığında bu sapları toprak seviyesine yakın yerden kes; böylece yaprak üretimi yeniden başlar.
- Tohum almak istediğin bitkilerde çiçek saplarını kesme; tohum için sadece birkaç bitki ayır.
- Budamadan sonra bitkiyi hafifçe sula ve yeni sürgünlerin çıkmasını takip et.
Çoğaltma
Tohumla doğrudan ekim (Doğrudan toprağa ekim) · İlkbahar, Sonbahar
- Son donma tehlikesi geçtikten sonra, toprak sıcaklığı yaklaşık 10 °C'ye ulaştığında tohumları ekin.
- Toprağı gevşetip yüzeyini tırmıklayarak düzleştir; kullanılmış ve taşlı toprağı ayıkla.
- Tohumları 1 cm derinliğe, birbirinden yaklaşık 10 cm aralıkla ek; ince tohumları hafifçe toprakla örtüp avuçla bastır.
- İlk iki hafta toprağı nemli tut; tohumlar genelde 7 ila 14 gün içinde çimlenir.
- Bitkiler 5 cm boya ulaşınca 15 ila 20 cm aralık kalacak şekilde seyreltir.
Kendiliğinden tohum bırakma (Tohum üretimi için seyrek ekim) · Yaz
- Bahçede bir iki bitkiyi yaz boyunca çiçek açıp tohum tutmaya bırak; yapraklarını hasat etmeye devam edebilirsin.
- Çiçekler solup tohumlar kahverengiye dönünce, dalları kesip kuru ve serin bir yerde tavada kurut.
- Tohumları ayırıp serin, kuru ve karanlık bir yerde kağıt zarfta sakla; üç yıla kadar kullanılabilir.
Tohumu kısa süre ıslatıp ekme (Hızlandırılmış çimlendirme) · İlkbahar, Sonbahar
- Tohumların kabuğu kalın olduğu için ekmeden önce 12 ila 24 saat ılık suda beklet.
- Suyu boşaltıp tohumları nemli kağıt havluya sararak 1 ila 2 gün oda sıcaklığında tut; tohumlar hafifçe şişince ekin.
- Hemen 1 cm derinliğe ek ve toprağı nemli tut.
Kişniş yaz sıcaklarında hızla çiçeklenip tohuma gider; bu yüzden hasat için ardışık ekim yap. Her 2 ila 3 haftada bir küçük bir parti ek, sürekli taze yaprak elde edersin.
Hakkında Kişniş
Diğer adları: Kişniş, Yaprak kişnişi, Çin maydanozu, Cilantro
- Bitki türü: otsu bitki, yıllık bitki, baharat bitkisi
- Yaşam süresi: Yıllık
- Yayılış alanı: Doğal olarak Güney Avrupa, Batı Asya, Kafkasya ve Kuzey Afrika'da yetişir.
- Olgun boyu: 30-60 cm
- Çiçeklenme zamanı: Haziran-Temmuz
Evcil hayvanlar · İnsanlar
Evcil hayvanlar: Güvenli · İnsanlar: Güvenli. ASPCA kişnişi kedi ve köpeklere zehirli olmayan bitkiler arasında listeler; yine de büyük miktarda yemek mide rahatsızlığına yol açabilir.
Sık görülen sorunlar
- Erken çiçeklenme (tohuma kaçma): Sıcak havada veya uzun gündüzlerde bitki hızla çiçeklenir ve yaprak kalitesi düşer. Sıcak aylarda gölge ve düzenli sulama ile bunu geciktirebilirsiniz.
- Külleme: Yaprakların üzerinde beyaz unumsu bir tabaka oluşur. Hava dolaşımını artırın ve yaprakları ıslatmadan sulayın.
- Yaprak bitleri: Yaprakların ve genç sürgünlerin altında kümelenerek bitkinin özsuyunu emerler. Güçlü su jetleri veya bitkisel sabunlu su ile kontrol edilebilir.
- Kök çürüklüğü: Aşırı sulama ve kötü drenaj nedeniyle köklerde çürüme görülür. Toprağın iyi geçirgen olmasını sağlayın.
- Hızlı solma: Yetersiz ve düzensiz sulama bitkinin ani solmasına yol açabilir. Toprak nemini kontrol edip dengeli sulama yapın.
Kullanım alanları
Yaprakları (kişniş yaprağı) salatalarda, çorbalarda, salçalarda ve Orta Doğu, Asya ve Latin Amerika mutfaklarında yaygın olarak kullanılır. Kurutulmuş tohumları öğütülerek veya bütün halde turşu, ekmek, et yemekleri ve baharat karışımlarında aroma verici olarak kullanılır. Ayrıca uçucu yağı nedeniyle parfüm ve gıda endüstrisinde değerlendirilir.
Yenebilir mi?
Yapraklar, taze olarak tüketilir; tohumlar (meyveler) kurutulup öğütülerek veya bütün halde baharat olarak kullanılır. Kök de bazı mutfaklarda pişirilerek yenir.
Tarihçe ve efsaneler
Kişniş, antik Mısır'da ve Antik Yunan'da bilinen eski bir bitkidir; Mısır'da mezarlarda bulunan tohumlar bunun kanıtıdır. Eski metinlerde tıbbi amaçlarla kullanıldığı ve Hipokrat'ın da bahsettiği kayıtlar vardır. Bazı efsanelerde ise bitki, sevgi ve sadakatle ilişkilendirilmiştir.
Biliyor muydun?
Kişnişin taze yaprakları ve kurutulmuş tohumları, kokusu ve tadı çok farklı olduğu için iki ayrı baharat gibi algılanır.
Sık sorulan sorular
Kişniş ne sıklıkla sulanmalı?
3 günde bir. Kişniş (Coriandrum sativum) sürekli hafif nemli toprakta en iyi gelişir ancak su birikintisinden hoşlanmaz. Toprağın üst 2-3 cm'si kuruduğunda sulayın; sulama aralığı sıcak aylarda kısalır, serin aylarda uzar. Kökleri çabuk çürüdüğü için saksıda mutlaka delikli kap ve iyi drenajlı toprak kullanın. Parmağınızı toprağa 2-3 cm sokun. Üst kısım kuruysa sulayın, hâlâ nemliyse bekleyin. Saksıyı kaldırıp tartarak da kontrol edebilirsiniz: sulanmış saksı belirgin şekilde ağır, kuru saksı ise hafiftir.
Kişniş ne kadar ışık ister?
Tam güneş (Günde 6-8 saat doğrudan güneş ışığı). Kişniş güneşi seven bir bitkidir ve sıcak, aydınlık yerlerde sağlıklı yaprak üretir. Yaz sıcağında öğleden sonra hafif gölge yaprakların erken sararmasını önleyebilir. Yetersiz ışık altında boylanır, yaprakları seyrekleşir ve erken çiçeğe durur.
Kişniş hangi sıcaklığı sever?
10–24 °C. Kişniş (Coriandrum sativum) serin havayı sever ve sıcakta hızla çiçeğe çıkar. Yaprak üretimi için 15-20°C idealdir. Tohumu kısa sürede olgunlaşan, hafif donlara dayanabilen bir yıllık bitkidir; ancak şiddetli don ve 30°C üzeri uzun süreli sıcak bitkiye zarar verir.
Kişniş kediler ve köpekler için zehirli mi?
Kediler ve köpekler için güvenlidir. ASPCA kişnişi kedi ve köpeklere zehirli olmayan bitkiler arasında listeler; yine de büyük miktarda yemek mide rahatsızlığına yol açabilir.
Kişniş bitkisinin en yaygın sorunları nelerdir?
Erken çiçeklenme (tohuma kaçma): Sıcak havada veya uzun gündüzlerde bitki hızla çiçeklenir ve yaprak kalitesi düşer. Sıcak aylarda gölge ve düzenli sulama ile bunu geciktirebilirsiniz. Külleme: Yaprakların üzerinde beyaz unumsu bir tabaka oluşur. Hava dolaşımını artırın ve yaprakları ıslatmadan sulayın. Yaprak bitleri: Yaprakların ve genç sürgünlerin altında kümelenerek bitkinin özsuyunu emerler. Güçlü su jetleri veya bitkisel sabunlu su ile kontrol edilebilir. Kök çürüklüğü: Aşırı sulama ve kötü drenaj nedeniyle köklerde çürüme görülür. Toprağın iyi geçirgen olmasını sağlayın. Hızlı solma: Yetersiz ve düzensiz sulama bitkinin ani solmasına yol açabilir. Toprak nemini kontrol edip dengeli sulama yapın.
Kişniş ne zaman saksı değiştirmeli?
Her yıl veya her sezon; kişniş kısa ömürlü bir bitki olduğu için genellikle yeniden saksıya almak yerine taze tohum ekilir. Kişniş (Coriandrum sativum) kazık köklü bir bitkidir ve kökleri nakle hassastır. Bu nedenle sık yeniden saksıya almak yerine, doğrudan büyüyeceği kaba tohum ekmek en sağlıklı yöntemdir. Gerekirse sadece çok küçük fidelerin naklini yapın.
Kişniş nasıl çoğaltılır?
Tohumla doğrudan ekim (Doğrudan toprağa ekim), Kendiliğinden tohum bırakma (Tohum üretimi için seyrek ekim), Tohumu kısa süre ıslatıp ekme (Hızlandırılmış çimlendirme). Son donma tehlikesi geçtikten sonra, toprak sıcaklığı yaklaşık 10 °C'ye ulaştığında tohumları ekin. Toprağı gevşetip yüzeyini tırmıklayarak düzleştir; kullanılmış ve taşlı toprağı ayıkla. Tohumları 1 cm derinliğe, birbirinden yaklaşık 10 cm aralıkla ek; ince tohumları hafifçe toprakla örtüp avuçla bastır. İlk iki hafta toprağı nemli tut; tohumlar genelde 7 ila 14 gün içinde çimlenir. Bitkiler 5 cm boya ulaşınca 15 ila 20 cm aralık kalacak şekilde seyreltir.
Bu rehber nasıl yazıldı
Verdiss her rehberi botanik kaynaklardan yapay zekâ ile yazar ve türü iNaturalist ile Plants of the World Online (Kew) üzerinden doğrular. Okurlar her rehberi uygulamada puanlayabilir.
Kaynaklar
Verdiss'daki bilgiler genel rehberlik amaçlıdır. Bir uygulamaya dayanarak hiçbir bitkiyi yeme ya da ilaç olarak kullanma: bir uzmana danış.