Sarımsak bakımı nasıl yapılır
Sulama
Sarımsak (Allium sativum), toprak nemi sürekli sabit olmadan iyi gelişmez. Ekimden sonra, özellikle kök ve diş oluşumu döneminde (ilkbahar sonu ve yaz başı) düzenli sulama yapın; toprağı tamamen kurutmayın ama suyu da tutmayın. Yapraklar sararmaya başladığında, hasattan yaklaşık iki-üç hafta önce sulamayı azaltın, böylece bulbuller kağıt gibi kuru kabuklu ve dayanıklı olur.
Bugün suya ihtiyacı var mı?
Parmağınızı 3-4 cm derinliğe sokun. Toprak kuruysa sulayın, hafif nemliyse bekleyin. Saksıda ise saksıyı kaldırıp ağırlığına bakın; kuru toprak belirgin şekilde hafiftir.
Soğan ve dişler çürümeye çok yatkındır. Su birikintisi oluşmayacak, drenajlı bir toprak ve iyi havalanan bir yer seçin. Sulama suyunu bitkinin dibine dökün, yaprakların üzerine değil.
Aşırı sulama
Sarımsak, uzun süre su birikintisinde kalan toprakta soğan ve kökleri çürür, çünkü soğanlar oksijene ihtiyaç duyar ve fazla nem Fusarium ve benzeri toprak kaynaklı patojenleri besler. Kötü drenajlı toprakta bu risk özellikle yüksektir.
Belirtiler: Yaprak uçlarında sararma, yumuşak ve kokan soğan tabanı, kökte kahverengileşme, bitkinin solmasına rağmen toprağın hâlâ ıslak olması.
Çözümler: Sulamayı hemen durdurun ve toprağın kurumasını bekleyin. Çürümüş soğan ve kökleri temizleyin. Drenajı iyileştirmek için toprağa kum veya perlit karıştırın ya da saksı deliklerini kontrol edin. Ciddi çürüme varsa diş ve soğanları kurumuş ortama alıp yeniden dikmeyi düşünün.
Yetersiz sulama
Sarımsak sığ köklü bir bitkidir ve gelişme döneminde (diş büyümesi sırasında) düzenli nem ister. Toprak uzun süre kurursa soğan gelişimi durur ve dişler küçük kalır.
Belirtiler: Yaprakların uçlarından kuruması, solgunluk, yaprakların erken sararması ve soğan boyutunun küçük kalması.
Çözümler: Toprağın kurumuş bölümünü nazikçe sulayın, suyu yavaş verin ki toprak sıkışmış kuru kısmı ıslatsın. Malç (saman veya kompost) ekleyerek nemi koruyun. Bundan sonra sulamayı düzenli bir programa oturtun.
Güneş ışığı
Sarımsak, güneş ışığını seven bir bitkidir. Gün uzunluğu ve ışık miktarı soğan oluşumunu doğrudan etkiler; yeterli ışık almayan bitkilerde soğanlar küçük kalır ve dişler az gelişir. Yarı gölgede de yetişebilir ama verim düşer.
- İdeal: Tam güneş · Günde 6-8 saat doğrudan güneş
- Dayanır: Tam güneş, Yarı güneş
- Odadaki en iyi yer: Pencerenin önü
- Yapay ışık: Kapalı mekânda yetiştiriliyorsa, güneş almayan günlerde günde en az 12-14 saat tam spektrumlu bitki lambası kullanın ve lambayı bitkiden yaklaşık 15-30 cm uzakta tutun.
Yetersiz ışık
Sarımsak, soğan oluşumu için uzun ve parlak gün ışığına ihtiyaç duyar. Yetersiz ışıkta fotosentez zayıflar ve bitki enerjisini yaprağa yatırır, soğanı geliştiremez.
Belirtiler: İnce ve uzun yapraklar, soluk yeşil renk, küçük ve az diş içeren soğanlar, bitkinin dikey ve zayıf büyümesi.
Çözümler: Bitkiyi günün en parlak yerine, tercihen güneşli bir pencereye veya bahçede tam güneşli bir alana taşıyın. Kapalı mekânda ek bitki lambası kullanın. Komşu gölgeleyici bitkileri budayın.
Fazla güneş
Sarımsak genellikle aşırı güneşe dayanıklıdır, ancak sıcak yaz öğlesinde çok yoğun güneş ve yüksek sıcaklık toprağın hızla kurumasına ve yaprak uçlarının yanmasına neden olabilir.
Belirtiler: Yaprak uçlarında beyazlaşma veya kahverengi kuruma, yaprakların kıvrılması ve toprağın aşırı çabuk kurumasıyla birlikte solgunluk.
Çözümler: Öğle sıcağında kısmi gölgeleme sağlayın (örneğin bir tül ile). Toprağı malçla örterek nemi koruyun ve sulamayı sıklaştırın. Saksı kullanıyorsanız daha açık renkli bir saksıya taşıyarak ısınmayı azaltın.
Sıcaklık
Sarımsak (Allium sativum) is a hardy bulbing plant that needs a cold period to form good bulbs. Cloves are planted in autumn so they can root before winter, then grow through cool spring weather and mature as days warm in early summer. Plants tolerate frost well, but prolonged heat above about 30°C stops bulb growth and speeds up dormancy.
- İdeal: 4–24 °C
- Dayanır: -20–35 °C
- Dayanıklılık bölgeleri: 3-9
Gübreleme
Sarımsak needs the most nitrogen during its spring leaf growth, when it is building the plant that will feed the bulb. Once the bulb begins to swell in late spring, nitrogen should be reduced to avoid weak, poorly storing bulbs. Good soil structure and organic matter matter as much as the fertilizer itself.
- Yavaş salınımlı gübre: Mix a balanced slow-release granular fertilizer into the soil once a year at planting in October or November. Do not add more in spring unless leaves look pale.
- Balanced granular fertilizer such as 10-10-10 or 12-12-12, Well-rotted compost or manure, Nitrogen-rich liquid fertilizer such as fish emulsion or diluted blood meal for the spring growth phase, Sulfur-containing fertilizer such as sulfate of potash, since garlic uses sulfur to make its flavor compounds
Toprak
Allium sativum, nötre yakın hafif asidik ile hafif alkali arasındaki toprakta en iyi gelişir. Ağır killi ve su tutan topraklar soğanın çürümesine yol açar.
- Hafif tınlı toprak: Bahçe toprağı, kompost ve iri kum eşit oranda karıştırılmış
- Kumlu bahçe toprağı: %50 bahçe toprağı, %30 kum, %20 yanmış kompost veya solucan gübresi
- Saksı için özel sebze karışımı: Torf bazlı saksı toprağı, perlit ve küçük miktarda kompost
- pH 6–7.5
Saksı değişimi
Sarımsak soğanı çürümeye karşı hassastır, bu nedenle su tutmayan hafif toprak ve drenajlı kap şarttır. Dişler sivri uçları yukarı bakacak şekilde, yaklaşık 5 cm derinliğe dikilmelidir.
- Ne sıklıkla: Her yıl sonbaharda yeni dikim yapılır; Allium sativum (sarımsak) için yeniden saksıya alma yıllık bir işlemdir, çünkü diş ve soğan her sezon yenilenir.
- Yeni saksı: Her diş için yaklaşık 10-15 cm derinlikte, alt kısmında drenaj deliği olan geniş bir saksı; 20-30 cm çapında bir kap genellikle 8-10 diş için yeterlidir.
- Saksı değişimi mevsimi: Sonbahar, İlkbahar
Saksı nasıl değiştirilir
- Eski soğanları dikkatlice kaldırın ve toprağı yavaşça sarsarak ayırın.
- Sağlam, sert ve hastalık belirtisi olmayan dişleri seçin; yumuşak veya küflü dişleri atın.
- Her dişi sivri ucu yukarı bakacak şekilde, yaklaşık 5 cm derinlikte ve 10-15 cm aralıkla yerleştirin.
- Dişlerin üzerini toprakla örtün ve hafifçe bastırın.
- Sulamayı hemen bol yapmak yerine toprağı yalnızca nemlendirin, ardından dengeli sulamaya geçin.
Budama
Sarımsakta klasik anlamda budama yapılmaz; bunun yerine çiçek sapının (sapın ucundaki çiçek başı) alınması ve ölü ya da hastalıklı yaprakların temizlenmesi uygulanır. Yapraklar bitkinin baş oluşturmak için kullandığı besin fabrikasıdır, bu yüzden sağlıklı yaprakların çoğunu yerinde bırakın.
Budama mevsimi: İlkbahar, Yaz
Nasıl budanır
- Mayıs-Haziran aylarında, sapın ucundaki çiçek başı tam açılmadan, sapı bitkinin tabanına yakın bir yerden kesip alın.
- Sapları atmayın; yemek olarak değerlendirebilir ya da kompost yığınına ekleyebilirsiniz.
- Sararmış, kahverengileşmiş ya da lekeli yaprakları toprak seviyesine yakın kesin ve bahçeden uzaklaştırın.
- Yaprakların en az yarısı yeşil kalmış durumdayken başka hiçbir kesim yapmayın.
- Hasattan iki-üç hafta önce tüm yaprak kesimini durdurun; bitkinin kalan enerjisi başın olgunlaşmasına gitsin.
Çoğaltma
Diş (klove) ile üretim · Sonbahar, Kış
- Sağlıklı, hastalık belirtisi göstermeyen sarımsak başlarını seçin; çürük, küflü ya da yumuşak olanları ayırın.
- Başı dikkatlice ayırın ve yalnızca en büyük, sağlam dişleri kullanın; diş tabanındaki kağıdımsı zarı koparmayın.
- Dişleri sivri ucu yukarı gelecek şekilde, yaklaşık 5 cm derinliğe ve dişler arasında 10-15 cm aralıkla dikin.
- Ekimden sonra toprağı hafifçe sulayın ve üzerine 5-10 cm kuru saman ya da yaprak malçı serin.
- İlkbaharda yeşil uçlar çıktığında malçı biraz aralayın; hasat genellikle yaz sonunda, yaprakların yarısı sararınca yapılır.
Tohum soğanı (havai soğancık) ile üretim · Sonbahar
- Sarımsak çiçek saplarının uçlarında oluşan küçük havai soğancıkları (bulbil) yaz sonunda toplayın.
- Soğancıkları serin ve kuru bir yerde kurutun, ardından sonbaharda verimli toprağa 1-2 cm derinliğe ekin.
- İlk yıl küçük, ince yapraklı bitkiler oluşur; bunlar genellikle tek bir küçük baş verir.
- Bu başları bir sonraki sonbaharda dikerek normal boyutlu sarımsak elde edin.
Sarımsağı market ürünü yerine doğrudan sertifikalı tohumluk sarımsak satan bir yerden alın; market sarımsakları çoğu zaman hastalık taşır ve bazı bölgelerde hızla çoğalmayı engelleyen kimyasallarla işlenmiş olabilir. Yaprakları sararmaya başlamadan hasat etmek, başların depolama ömrünü kısaltır.
Hakkında Sarımsak
Diğer adları: Sarımsak, Garlic, Knoblauch
- Bitki türü: herb, bulbous perennial
- Yaşam süresi: Kültürde genellikle tek yıllık yetiştirilir; botanik olarak çok yıllık (perennial) kabul edilir.
- Yayılış alanı: Orta Asya'da, özellikle Kazakistan ve Özbekistan çevresinde doğal olarak yetiştiği düşünülür; yaban formu bilinmemektedir.
- Olgun boyu: 60-120 cm
- Çiçeklenme zamanı: Yaz ortası
Evcil hayvanlar · İnsanlar
Evcil hayvanlar: Zehirli · İnsanlar: Zehirli. ASPCA'ya göre Allium türleri kedi ve köpeklerde Heinz cismi anemisine yol açabilir; sarımsak özellikle yüksek dozda zehirlidir. Çocuklar için büyük miktarlarda yenmesi sakıncalıdır.
Sık görülen sorunlar
- Soğan sineği (Delia antiqua): Larvalar bulbun içinde beslenir ve bitkiyi solduran çürümelere yol açar; ekim nöbeti uygulayın.
- Pas hastalığı (Puccinia allii): Yapraklarda turuncu-kahverengi lekeler oluşur; hava dolaşımını artırın ve yaprakları sulamayın.
- Beyaz çürüklük (Sclerotium cepivorum): Toprakta uzun süre kalan mantar bulbun kök kısmını çürütür; hastalıklı alanlarda 8-10 yıl ekim yapmayın.
- Bulb çürüğü: Aşırı nemli toprakta bulbler çürür; drenaj ve kurutma önemlidir.
- Thrips: Yaprak uçlarında gümüşi lekeler bırakır; düzenli kontrol ve su tutma ile azaltılır.
Kullanım alanları
Sarımsak dünyada en yaygın kullanılan baharatlardan biridir; mutfakta lezzet vermek için taze veya kurutulmuş kullanılır. Geleneksel tıpta antiseptik ve kardiyovasküler destek amaçlı kullanımı yaygındır, ancak bu etkiler bilimsel olarak tam kanıtlanmamıştır; ayrıca süs ve tarımsal amaçlarla da yetiştirilir.
Yenebilir mi?
Bulb (diş) ve yapraklar yenir; taze, pişmiş, turşu veya kurutulmuş olarak tüketilir. Çiçek sapları da (garlic scapes) yenilebilir.
Tarihçe ve efsaneler
Sarımsak, binlerce yıl önce Orta Asya'dan Mısır, Çin ve Akdeniz'e yayılmış, eski uygarlıklarda hem yiyecek hem ilaç olarak kullanılmıştır. Antik Yunan ve Roma'da sporcular ve askerler için güç verici sayılmış, birçok efsanede kötülükten koruyucu bir bitki olarak anılmıştır.
Biliyor muydun?
Antik Mısır'da piramit işçilerine enerji vermek için sarımsak verildiği anlatılır; bu bilgi tarihsel kayıtlarda yer alır.
Sık sorulan sorular
Sarımsak ne sıklıkla sulanmalı?
7 günde bir. Sarımsak (Allium sativum), toprak nemi sürekli sabit olmadan iyi gelişmez. Ekimden sonra, özellikle kök ve diş oluşumu döneminde (ilkbahar sonu ve yaz başı) düzenli sulama yapın; toprağı tamamen kurutmayın ama suyu da tutmayın. Yapraklar sararmaya başladığında, hasattan yaklaşık iki-üç hafta önce sulamayı azaltın, böylece bulbuller kağıt gibi kuru kabuklu ve dayanıklı olur. Parmağınızı 3-4 cm derinliğe sokun. Toprak kuruysa sulayın, hafif nemliyse bekleyin. Saksıda ise saksıyı kaldırıp ağırlığına bakın; kuru toprak belirgin şekilde hafiftir.
Sarımsak ne kadar ışık ister?
Tam güneş (Günde 6-8 saat doğrudan güneş). Sarımsak, güneş ışığını seven bir bitkidir. Gün uzunluğu ve ışık miktarı soğan oluşumunu doğrudan etkiler; yeterli ışık almayan bitkilerde soğanlar küçük kalır ve dişler az gelişir. Yarı gölgede de yetişebilir ama verim düşer.
Sarımsak hangi sıcaklığı sever?
4–24 °C. Sarımsak (Allium sativum) is a hardy bulbing plant that needs a cold period to form good bulbs. Cloves are planted in autumn so they can root before winter, then grow through cool spring weather and mature as days warm in early summer. Plants tolerate frost well, but prolonged heat above about 30°C stops bulb growth and speeds up dormancy.
Sarımsak kediler ve köpekler için zehirli mi?
Kediler ve köpekler için zehirlidir: erişemeyecekleri yerde tutun. ASPCA'ya göre Allium türleri kedi ve köpeklerde Heinz cismi anemisine yol açabilir; sarımsak özellikle yüksek dozda zehirlidir. Çocuklar için büyük miktarlarda yenmesi sakıncalıdır.
Sarımsak bitkisinin en yaygın sorunları nelerdir?
Soğan sineği (Delia antiqua): Larvalar bulbun içinde beslenir ve bitkiyi solduran çürümelere yol açar; ekim nöbeti uygulayın. Pas hastalığı (Puccinia allii): Yapraklarda turuncu-kahverengi lekeler oluşur; hava dolaşımını artırın ve yaprakları sulamayın. Beyaz çürüklük (Sclerotium cepivorum): Toprakta uzun süre kalan mantar bulbun kök kısmını çürütür; hastalıklı alanlarda 8-10 yıl ekim yapmayın. Bulb çürüğü: Aşırı nemli toprakta bulbler çürür; drenaj ve kurutma önemlidir. Thrips: Yaprak uçlarında gümüşi lekeler bırakır; düzenli kontrol ve su tutma ile azaltılır.
Sarımsak ne zaman saksı değiştirmeli?
Her yıl sonbaharda yeni dikim yapılır; Allium sativum (sarımsak) için yeniden saksıya alma yıllık bir işlemdir, çünkü diş ve soğan her sezon yenilenir.. Sarımsak soğanı çürümeye karşı hassastır, bu nedenle su tutmayan hafif toprak ve drenajlı kap şarttır. Dişler sivri uçları yukarı bakacak şekilde, yaklaşık 5 cm derinliğe dikilmelidir.
Sarımsak nasıl çoğaltılır?
Diş (klove) ile üretim, Tohum soğanı (havai soğancık) ile üretim. Sağlıklı, hastalık belirtisi göstermeyen sarımsak başlarını seçin; çürük, küflü ya da yumuşak olanları ayırın. Başı dikkatlice ayırın ve yalnızca en büyük, sağlam dişleri kullanın; diş tabanındaki kağıdımsı zarı koparmayın. Dişleri sivri ucu yukarı gelecek şekilde, yaklaşık 5 cm derinliğe ve dişler arasında 10-15 cm aralıkla dikin. Ekimden sonra toprağı hafifçe sulayın ve üzerine 5-10 cm kuru saman ya da yaprak malçı serin. İlkbaharda yeşil uçlar çıktığında malçı biraz aralayın; hasat genellikle yaz sonunda, yaprakların yarısı sararınca yapılır.
Bu rehber nasıl yazıldı
Verdiss her rehberi botanik kaynaklardan yapay zekâ ile yazar ve türü iNaturalist ile Plants of the World Online (Kew) üzerinden doğrular. Okurlar her rehberi uygulamada puanlayabilir.
Kaynaklar
Verdiss'daki bilgiler genel rehberlik amaçlıdır. Bir uygulamaya dayanarak hiçbir bitkiyi yeme ya da ilaç olarak kullanma: bir uzmana danış.