soğan bakımı nasıl yapılır
Sulama
Soğan (Allium cepa) sığ kökleri nedeniyle düzenli ama aşırı olmayan nem ister. Toprak yüzeyi kurumaya başladığında sulayın, toprağı tamamen kuruyup çatlatmayın. Soğan yumrusu oluşmaya başlayınca su ihtiyacı artar; yapraklar sararıp yatmaya başladığında ise sulamayı kesin, çünkü fazla su yumruların çürümesine yol açar.
Bugün suya ihtiyacı var mı?
Parmağınızı 2-3 cm derinliğine toprağa sokun. Toprak kuruysa sulayın, hâlâ nemliyse bekleyin. Saksıda ise saksıyı kaldırıp ağırlığına bakın; hafifse su zamanı gelmiştir.
Suyu soğanın boynuna değil, toprağa dökün. Yumru ıslak kalırsa çürüme başlayabilir. Hasattan iki-üç hafta önce sulamayı tamamen durdurun.
Aşırı sulama
Soğan, kökleri ve yumrusu oksijen ister; toprak sürekli ıslak kaldığında kökler boğulur. Soğanın yumrusu yumuşak yapıdadır, bu yüzden fazla su çok hızlı çürüme yapar.
Belirtiler: Yaprak uçları sararır, boyun kısmı yumuşar ve kötü koku yayılır. Yumru üzerinde küf veya çürük lekeler görülebilir.
Çözümler: Sulamayı hemen durdurun ve toprağı kuruyana kadar bekleyin. Saksıdaysa drenajı kontrol edin ve gerekirse toprağı değiştirin. Çürük yumruları ayıklayın, sağlam olanları kuru ve havadar bir yerde kurutun.
Yetersiz sulama
Soğanın kökleri sığdır ve toprak yüzeyi çabuk kuruyabilir. Yeterli su alınmazsa yumru küçük kalır ve bitki stres altında kalır.
Belirtiler: Yapraklar uçtan kahverengiye döner, kıvrılır ve soluk görünür. Yumrular küçük ve sert kalır.
Çözümler: Toprağı derinlemesine ama seyrek sulayın. Kuruma çok ilerlemişse suyu yavaş yavaş verin ki toprak sıkışmış gibi suyu geri itmesin. Yaprakların sararması hasattan önceki doğal süreçse sulamayı kesmeye devam edin.
Güneş ışığı
Soğan güneşi seven bir bitkidir. Yeterli ışık almadığında yapraklar ince ve uzun uzar, yumru küçük kalır. Gölgede ancak sınırlı bir gelişme gösterir.
- İdeal: Tam güneş · Günde 6-8 saat doğrudan güneş
- Dayanır: Tam güneş, Yarı güneş
- Odadaki en iyi yer: Pencerenin önü
- Yapay ışık: Yeterli doğal güneş alamıyorsanız, bitkinin üstünden 15-30 cm uzaklıkta tam spektrumlu bir bitki lambası kullanın. Lambayı günde 12-14 saat açık tutun.
Yetersiz ışık
Soğan, yumru oluşturabilmek için güneş enerjisine ihtiyaç duyar. Yetersiz ışıkta fotosentez zayıflar ve bitki besin biriktiremez.
Belirtiler: Yapraklar ince, solgun ve uzun olur, yere doğru yatar. Yumru gelişmez veya çok küçük kalır.
Çözümler: Saksıyı güneş alan en parlak pencereye taşıyın. Dış mekânda ise güneşli bir bahçe alanına dikin. Bulunduğunuz yer uygun değilse bitki lambası ekleyin.
Fazla güneş
Soğan genellikle güneşe dayanıklıdır, ancak sıcak yaz öğlesinde aşırı sıcak ve kuru hava, toprağın hızla kurumasına ve bitkinin stres görmesine neden olabilir.
Belirtiler: Yaprak uçları kuruyup kahverengileşir, yapraklar soluk ve kırışık görünür. Toprak çok hızlı kurur.
Çözümler: Öğle saatlerinde çok sıcak olan dış mekân konumlarında yarı gölge sağlayın. Toprağın nemini daha sık kontrol edin. Saksıdaysa, sıcak camın arkasında kalmaması için pencereden biraz uzaklaştırın.
Sıcaklık
Soğan (Allium cepa) serin havayı sever. Soğanın şişmesi için uzun gündüzler ve ılıman sıcaklıklar gerekir. Fide ve yeni dikilmiş soğanlar donmaya karşı hassastır, olgunlaşmış soğanlar ise hafif donlara dayanabilir. Yaz sıcağında yaprakları solar ve soğan şişmesi durur.
- İdeal: 13–24 °C
- Dayanır: -8–35 °C
- Dayanıklılık bölgeleri: 5-10
Gübreleme
Soğan (Allium cepa) yaprak büyümesi için azota ihtiyaç duyar. Soğan şişme aşamasında ise potasyum ve fosfor daha önemlidir. Besin dengesi bozulursa soğan kalitesi düşer ve saklanma süresi kısalır.
- Yavaş salınımlı gübre: İlkbaharda, dikimden önce veya fideler yerleşirken yılda bir kez uygulanır.
- Azot oranı yüksek sıvı organik gübre (balık emülsiyonu veya yonca çayı), Dengeli granül gübre (örneğin 10-10-10), Olgun kompost veya iyi çürümüş ahır gübresi, Soğanlar için hazırlanmış potasyum ağırlıklı gübre (olgunlaşma döneminde)
Toprak
Soğan, su tutmayan ama nemini koruyabilen gevşek ve besin açısından zengin bir toprakta en iyi gelişir. Ağır, killi ve sıkışmış topraklarda soğan çürüyebilir.
- Gevşek, drenajı iyi bahçe toprağı: Yaklaşık %50 bahçe toprağı, %30 kompost, %20 kum veya perlit karışımı.
- Saksı için hazır sebze toprağı: Ticari sebze veya genel amaçlı saksı toprağına %10-15 oranında perlit eklenmiş karışım.
- Organik zengin bahçe karışımı: Olgunlaşmış kompost ve iyi çürümüş yaprak küfü ile hafif kum karışımı; besin değeri yüksek olmalıdır.
- pH 6–7.5
Saksı değişimi
Soğanın üst yarısı toprağın üstünde kalmalı, drenaj deliği olmalı ve kök boğazı çürümemesi için toprak aşırı nemli tutulmamalıdır.
- Ne sıklıkla: Her yıl veya her sezon; soğan (Allium cepa) kısa ömürlü bir bitkidir ve yalnızca soğan veya çiçeklenme için yetiştirilirse yeniden saksılama genellikle gerekmez.
- Yeni saksı: Soğanın çapından 2-3 cm geniş, en az 15-20 cm derinliğinde bir saksı; birden fazla soğan için geniş ve sığ bir kap tercih edilir.
- Saksı değişimi mevsimi: İlkbahar, Sonbahar
Saksı nasıl değiştirilir
- Bitkiyi nazikçe saksıdan çıkarın; soğanın etrafındaki toprağı hafifçe gevşetin.
- Çürümüş, yumuşamış veya kokan kök ve soğan dokularını steril makasla temizleyin.
- Soğanın üst kısmı toprak seviyesinde kalacak şekilde yeni saksıya yerleştirin.
- Kökleri ve soğanın çevresini taze toprakla doldurun, boşlukları elinizle hafifçe bastırın.
- Sonunda hafifçe sulayın ve saksıyı yarı gölgeli bir yere alın.
Budama
Soğan için budama, ağaç ya da çalılarda olduğu gibi dal kesmek anlamına gelmez; yalnızca hasta, kuruyan ya da çiçek sapı oluşturan kısımları çıkarmaktır. Sağlıklı yapraklar bitkinin fotosentez yapmasını sağladığı için mümkün olduğunca korunmalıdır.
Budama mevsimi: Yaz, Sonbahar
Nasıl budanır
- Çiçek sapı (çiçek saplı, sert ve içi boş uzun sap) belirdiğinde, sapı toprağa yakın bir yerden kesip çıkarın; bu, soğanın enerjisini kabuk oluşumuna yönlendirir.
- Sararmış, kurumuş ya da çürük yaprakları dip kısmından, toprağa çok yakın olmadan makasla kesin.
- Yaprakların yarısından fazlası yeşil ve sağlıklıyken budama yapmayın; sağlıklı yaprakları kesmek soğanın gelişimini yavaşlatır.
- Hasattan iki-üç hafta önce yaprakların doğal olarak yatmasını bekleyin; yatan yaprakları kesmeden önce tamamen kuruduklarından emin olun.
- Budama işlemini kuru bir günde yapın ve kesilen yerlerden hastalık bulaşmaması için bahçede çürük kısımları bırakmayın.
Çoğaltma
Tohumdan üretim (Allium cepa tohumu) · Kış, İlkbahar
- Tohumları yaklaşık 8-10 hafta önce, kış sonunda ya da erken ilkbaharda saksılarda veya tepsilerde ekin; tohumlar 1 cm derinliğe, birbirine yakın gelecek şekilde serpilir.
- Toprak sürekli nemli ama suda birikmeyen olmalı; çimlenme genellikle 10-20°C arasında hızlı gerçekleşir.
- Fidelerin kalemi andıran ince yaprakları oluştuğunda seyreltin ve kökleri bozmadan birer birer ayırarak 3-4 cm aralıklı tutun.
- Don riski geçtikten ve toprak işlenebilir hale geldikten sonra, fideleri bahçeye 10-15 cm aralıkla dikin.
Soğan setinden üretim · İlkbahar
- Küçük, sert ve sağlıklı soğan setlerini (yaklaşık 1-2 cm çapında) seçin; ezik, yumuşak ya da filizlenmiş olanları ayıklayın.
- Setleri, uçları toprak üstünde kalacak şekilde 2,5-5 cm derinliğe ve 8-10 cm aralıkla dikin.
- Yeşil yapraklar çıkmaya başladığında toprağı hafifçe çapalayıp yabancı otları temizleyin.
- Soğanların üst kısmı kağıtsı bir kabuk oluşturup yapraklar yatmaya başladığında hasat edin.
Yavru soğan (soğan kümeleri) ile üretim · Sonbahar, İlkbahar
- Olgunlaşmış bir soğanın yanında oluşan küçük yavru soğanları sonbaharda ya da ilkbaharda ayırın.
- Yavru soğanları iyi drene olan, güneş alan bir yere, uçları açıkta kalacak şekilde dikin.
- Kışın soğuk iklimlerde, yavru soğanları don başlamadan önce malçla koruyun.
Soğanlar genellikle tohumdan değil, set ya da yavru soğan ile üretilir; tohumdan yetişen soğanların ilk yıl hasat ve saklama kalitesi değişken olabilir, bu yüzden yeni başlayanlar için set yöntemi önerilir.
Hakkında soğan
Diğer adları: Kuru soğan, Yemeklik soğan, Bulb onion, Common onion
- Bitki türü: herb, bulbous plant
- Yaşam süresi: biennial (kültürde yıllık olarak yetiştirilir)
- Yayılış alanı: Orta Asya ve İran çevresinde doğal yayılış gösterdiği düşünülür; kesin yerli alanı tartışmalıdır.
- Olgun boyu: 30-150 cm (çeşide göre)
- Çiçeklenme zamanı: İlkbahar sonu - yaz başı (ikinci yıl)
Evcil hayvanlar · İnsanlar
Evcil hayvanlar: Zehirli · İnsanlar: Zehirli. Allium cepa; kedi, köpek ve at için N-propil disülfid içerdiği için kırmızı kan hücresi hasarı (Heinz cismi anemisi) yapabilir; ASPCA toksik olarak listeler. Çocuklar için yutulan miktar fazla ise mide bulantısı ve kusma görülebilir.
Sık görülen sorunlar
- Soğan sineği (Delia antiqua): Larvalar bulbun içini yer; sararma ve çürümeye yol açar. Ekimde örtü kullanın, ekim nöbeti uygulayın.
- Mildiyö (Peronospora destructor): Yapraklarda sarımsı lekeler ve gri mantar kaplaması oluşur. Havalandırmayı artırın, yaprakları ıslatmayın.
- Boyun çürüklüğü (Botrytis allii): Hasat sonrası boyun kısmı yumuşar ve çürür. Hasadı kuru havada yapın, iyi kurutun.
- Soğan pası: Yapraklarda turuncu-kahverengi pustüller görülür; hastalıklı bitkileri ayıklayın.
- Erken çiçeklenme (boltlaşma): Soğuk stres ile erken çiçek sapı oluşur ve bulb küçük kalır. Uygun çeşit seçin.
Kullanım alanları
Dünya mutfaklarında en yaygın kullanılan sebzelerden biridir; çiğ salata, soslar, çorbalar ve yemeklerin temel aroma kaynağıdır. Halk hekimliğinde antiseptik ve balgam söktürücü olarak kullanılmış, çağdaş çalışmalarda antioksidan içeriği ilgi görmüştür. Ayrıca tohum ve bulb ticareti ile önemli bir tarım ürünüdür.
Yenebilir mi?
Bulb, yapraklar (taze soğan) ve çiçek sapları yenir; çiğ, pişmiş veya turşu olarak kullanılır.
Tarihçe ve efsaneler
Soğan, Mısır piramitlerinde ve antik Mezopotamya kayıtlarında geçer; Mısırlılar soğanı sonsuzluk ve yeniden doğuşun sembolü saymıştır. Antik Yunan sporcuları ve Roma askerleri güç için soğan yerdi. Orta Çağ Avrupası'nda çeşitli tıbbi ve büyüsel inançlarla anılmıştır.
Biliyor muydun?
Soğanı keserken gözleri yakan gaz, kesilen hücrelerdeki sin-propanethial-S-oksit (lakrimatör) gazının göz yaşı reseptörlerini uyarmasından kaynaklanır.
Sık sorulan sorular
soğan ne sıklıkla sulanmalı?
5 günde bir. Soğan (Allium cepa) sığ kökleri nedeniyle düzenli ama aşırı olmayan nem ister. Toprak yüzeyi kurumaya başladığında sulayın, toprağı tamamen kuruyup çatlatmayın. Soğan yumrusu oluşmaya başlayınca su ihtiyacı artar; yapraklar sararıp yatmaya başladığında ise sulamayı kesin, çünkü fazla su yumruların çürümesine yol açar. Parmağınızı 2-3 cm derinliğine toprağa sokun. Toprak kuruysa sulayın, hâlâ nemliyse bekleyin. Saksıda ise saksıyı kaldırıp ağırlığına bakın; hafifse su zamanı gelmiştir.
soğan ne kadar ışık ister?
Tam güneş (Günde 6-8 saat doğrudan güneş). Soğan güneşi seven bir bitkidir. Yeterli ışık almadığında yapraklar ince ve uzun uzar, yumru küçük kalır. Gölgede ancak sınırlı bir gelişme gösterir.
soğan hangi sıcaklığı sever?
13–24 °C. Soğan (Allium cepa) serin havayı sever. Soğanın şişmesi için uzun gündüzler ve ılıman sıcaklıklar gerekir. Fide ve yeni dikilmiş soğanlar donmaya karşı hassastır, olgunlaşmış soğanlar ise hafif donlara dayanabilir. Yaz sıcağında yaprakları solar ve soğan şişmesi durur.
soğan kediler ve köpekler için zehirli mi?
Kediler ve köpekler için zehirlidir: erişemeyecekleri yerde tutun. Allium cepa; kedi, köpek ve at için N-propil disülfid içerdiği için kırmızı kan hücresi hasarı (Heinz cismi anemisi) yapabilir; ASPCA toksik olarak listeler. Çocuklar için yutulan miktar fazla ise mide bulantısı ve kusma görülebilir.
soğan bitkisinin en yaygın sorunları nelerdir?
Soğan sineği (Delia antiqua): Larvalar bulbun içini yer; sararma ve çürümeye yol açar. Ekimde örtü kullanın, ekim nöbeti uygulayın. Mildiyö (Peronospora destructor): Yapraklarda sarımsı lekeler ve gri mantar kaplaması oluşur. Havalandırmayı artırın, yaprakları ıslatmayın. Boyun çürüklüğü (Botrytis allii): Hasat sonrası boyun kısmı yumuşar ve çürür. Hasadı kuru havada yapın, iyi kurutun. Soğan pası: Yapraklarda turuncu-kahverengi pustüller görülür; hastalıklı bitkileri ayıklayın. Erken çiçeklenme (boltlaşma): Soğuk stres ile erken çiçek sapı oluşur ve bulb küçük kalır. Uygun çeşit seçin.
soğan ne zaman saksı değiştirmeli?
Her yıl veya her sezon; soğan (Allium cepa) kısa ömürlü bir bitkidir ve yalnızca soğan veya çiçeklenme için yetiştirilirse yeniden saksılama genellikle gerekmez.. Soğanın üst yarısı toprağın üstünde kalmalı, drenaj deliği olmalı ve kök boğazı çürümemesi için toprak aşırı nemli tutulmamalıdır.
soğan nasıl çoğaltılır?
Tohumdan üretim (Allium cepa tohumu), Soğan setinden üretim, Yavru soğan (soğan kümeleri) ile üretim. Tohumları yaklaşık 8-10 hafta önce, kış sonunda ya da erken ilkbaharda saksılarda veya tepsilerde ekin; tohumlar 1 cm derinliğe, birbirine yakın gelecek şekilde serpilir. Toprak sürekli nemli ama suda birikmeyen olmalı; çimlenme genellikle 10-20°C arasında hızlı gerçekleşir. Fidelerin kalemi andıran ince yaprakları oluştuğunda seyreltin ve kökleri bozmadan birer birer ayırarak 3-4 cm aralıklı tutun. Don riski geçtikten ve toprak işlenebilir hale geldikten sonra, fideleri bahçeye 10-15 cm aralıkla dikin.
Bu rehber nasıl yazıldı
Verdiss her rehberi botanik kaynaklardan yapay zekâ ile yazar ve türü iNaturalist ile Plants of the World Online (Kew) üzerinden doğrular. Okurlar her rehberi uygulamada puanlayabilir.
Kaynaklar
Verdiss'daki bilgiler genel rehberlik amaçlıdır. Bir uygulamaya dayanarak hiçbir bitkiyi yeme ya da ilaç olarak kullanma: bir uzmana danış.